Náttúruréttur Íslendinga

(Greinin er að hluta til endurritun/uppfærsla á fyrri grein minni sem var skrifuð áður en Forsetinn synjaði Icesave III lögunum staðfestingar)

Á morgun býðst landsmönnum í annað sinn tækifæri til þess að ákveða hvort umbreyta skuli tjóni af misheppnuðu framtaki einkabanka í almennar skuldir íslenskra skattgreiðenda. Þetta er mjög mikilvæg og afdrifarík ákvörðun því hvorki er til fordæmi fyrir því að íslenska ríkið gangist í ábyrgðir fyrir kröfu af þessari gerð eða af jafn hárri upphæð. Þegar upp koma jafn einstakir og fordæmislausir ríkisgjörningar á borð við Icesave er fullkomlega eðlilegt og jákvætt að íslenska þjóðin, æðsti valdhafi á Íslandi, hafi lokaúrskurðarvald í málinu. Þó ber að hafa í huga að líklegt er að þeir sem að öllu jöfnu fara með ríkisvaldið líti á úrskurðinn sem fordæmisgefandi. Valdhafar temja sér jafnan að fara eins frjálslega með skattfé og kjósendur láta viðgangast og spurningin sem liggur fyrir þjóðinni felur því í sér hvort skattgreiðendur ætli að láta það viðgangast að skattfé sé notað í ólögvarðar kröfur á gjaldþrota einkafyrirtæki, eða hvort áfram skuli takmarka lántökur við hefðubundin ríkisverkefni.

Fordæmalaus lántaka

Þau lán sem hið opinbera hefur tekið til þessa hafa verið mun smærri í sniðum en Icesave og ávallt verið tengd uppbyggingu á innviðum landsins, enda nánast óumdeilt í íslensku samfélagi að slík uppbygging sé hluti af réttmætu hlutverki hins opinbera. Forsendur þeirra lána hafa að auki verið ljósar frá upphafi. Svo er ekki í Icesave samningnum þar sem eignir sem ekki hafa verið metnar á auðsæjan máta fyrir opnum tjöldum eru lykilbreytur í lánajöfnunni og geta ráðið úrslitum um það hvort landið þrjóti gjaldeyri til að greiða af öðrum skuldbindingum. Icesave greiðslur munu augljóslega ekki ganga upp í neitt sem talist getur til hefðbundinna verkefna íslenska ríkisins s.s. virkjanir eða samgöngur og mun lántöku til greiðslu á Icesave fylgja sá fórnarkostnaður að ekki verður svigrúm til margra annarra verkefna á meðan. Það er eðlilegt að íslenska þjóðin ákveði hvort slíkt sé ásættanleg.

Hófsemi í stjórnarskrártúlkunum

Önnur ástæða fyrir mikilvægi þess að þjóðin taki ákvörðun í Icesave málinu er það lítt rædda--en engu að síður raunverulega--vafamál hvort að stjórnarskrá Íslands veiti þinginu á annað borð vald til að fara út fyrir mörk þess sem talist getur verið hefðbundin og eðlileg lántaka í þágu lýðveldisins. Náttúruleg túlkun á stjórnarskrá er sú að allt vald sem ekki er veitt hinu opinbera berum orðum er áfram í höndum fólksins. Það er eðlilegt að efast um að þegar þjóðin setti landinu stjórnarskrá sem innihélt vald til opinberrar skuldbindingar að það hafi verið ásetningur hennar að leyfa ríkinu að skuldbinda skattgreiðendur fyrir hverju sem er. Ef við förum eftir þeirri hefð að túlka stjórnarskrár þröngt þá hlýtur vald til skuldsetningar að takmarkast við það sem þjóðin telur eðlilega starfsemi ríkisins (t.d. virkjanir og samgöngumál). Ef þjóðin hefi verið spurð árið 1944 hvort að það væri ætlun hennar að veita ríkinu óheft vald til að ganga í ábyrgð fyrir misheppnaðri spákaupmennsku einkaaðila hefði hún líklegast talið það fráleitt, enda má líkja Icesave tillögunni við það að ríkið gangist í ábyrgðir fyrir auðmenn sem stungu af frá ógreiddum reikningi í spilavíti. Ef þjóðin hefði viljað að Alþingi hefði slíkt vald þá hefði hún gefið það skýrt til kynna í stjórnarskránni.

Öfugt sáttasamningaferli

En svo ég hverfi frá lögmæti Icesave samninga um stund, þá er það mín skoðun sem lögfræðings sem starfar við meðferð sáttasamninga að það sé hvorki eðlilegt né ráðlegt að íslenska ríkið semji á þessu stigi máls. Þegar réttarstaða er jafn ótrygg, deilan jafn opinber og málsatvik jafn óljós og raun ber vitni í Icesave er það sjaldnast varnaraðila í hag að setjast til samninga. Það væri mun eðlilegra að gagnaðilar Íslands í Icesave lögfestu málið fyrir dómstólum og að íslenska ríkið léti fyrst reyna á frávísun. Ef málið lifði af (í hluta eða heild) tillögu íslenska ríkisins um frávísun væri tími til komin að setjast að samningaborðinu, enda gætu lögfræðingar íslenska ríkisins þá fyrst gert raunsætt mat á þeim lögum og rökfærslum sem finna mætti í málsskjölum (sem gagnaðilar verða að leggja fram til að forðast frávísun) og metið þá áhættu sem við gæti blasað í dómsmáli, í stað þess að velta fyrir sér hreinum tilgátum líkt og nú. Búast mætti við því að útkoma slíks samningaferlis væri mun betur ígrundaðri, raunhæfari og réttlátari en samningur sem gerður er áður en formlegur málarekstur ef hafinn.

Því má bæta við að réttaróvissa í málum þar sem málsatvik eru opinber eru oft ávísun til hins stefnda á ríflegan afslátt af heildarskaðabótum og jafnari skiptingu ábyrgðar og áhættu. Í Icesave á hins vegar að innheimta upp í topp og hefur varla verið samið um annað en smáatriði varðandi greiðslutíma og skilmála, auk þess sem öll ábyrgð og áhætta fellur alfarið á íslenska ríkið.

Standa þarf vörð um vald þjóðarinnar

Í þágu lýðveldislegrar stjórnskipunar og takmörkunar ríkisvalds myndi ég því fyrst vilja sjá stjórnarskrárbreytingu sem víkkar valdsvið Alþingis þannig að það verði augljóst hverjum sem les skránna að auk skuldbindingar í þágu opinberra verkefna leyfist ríkinu einnig skuldbindingar í þágu einkaaðila. Þangað til tel ég allar tilraunir til að innheimta einkaskuldir af íslenskum skattgreiðendum ekki bara siðlausar heldur ganga þvert á náttúrurétt einstaklinga sem búa í stjórnarformi því sem við köllum lýðveldi. Nú velta sumir því fyrir sér hvað náttúruréttur sé, sem er eðlilegt þar sem lítið hefur borið á því orði í stjórnmálum eftir að þrælahald var afnumið. Það hefur þó ekki misst mikilvægi sitt. Náttúruréttur einstaklinga eru hin óafsalanlegu mannréttindi sem við fáum frá skaparanum eða náttúrunni. Í lýðveldi heldur þjóðin þessum grundvallarréttindum utan stjórnvaldisins og því getur stjórnvaldið hvorki veitt þau né tekið. Þessi grundvallarréttindi saklauss manns til lífs (sem er tími hans á þessari jörð), frelsis og eigna eru þó ekki nema stafur í bók ef ódæmdur einstaklingur getur, án síns samþykkis, verið neyddur af stjórnvaldi til þess að gefa líf sitt og eigir (í hluta eða heild) til aðila sem eru honum réttarfarslega ótengdir.

Í réttarríki borga þeir seku 

Margar ástæður eru fyrir því að íslenskir skattgreiðendur ættu að hafna Icesave eins og samningurinn liggur fyrir í dag en ein mikilvægasta ástæðan er sú að það er ekkert réttarfarslegt orsakasamband á milli íslensks skattgreiðanda og skaða kröfuhafa á einkabanka í Bretlandi eða Hollandi (hvort sem bankinn er íslenskur eða erlendur) og skaðabótaskylda getur ekki orðið til milli tveggja aðila nema á milli þeirra sé slíkt orsakasamband. Maður sem verður fyrir bíl getur ekki kært alla bílaeigendur, og þó að bílaumferð sé leyfð á landinu þýðir það ekki að landsmenn séu búin að samþykkja að bæta persónulega allt tjón sem verður af notkun bifreiða í landinu. Það gilda engar sérreglur um menn sem nota banka í stað bíla til að valda tjóni. Að auki tel ég það ekki standast náttúruréttinn að frumvörp til brota á friðhelgi lífs, frelsis og eigna geti orðið að lögum bara ef þjóðkjörnir galdralæknar hafa dansað um það atkvæðisdans á Alþingi. Ég tel, ólíkt lagalegum pósitívistum, að reglur ritaðar af Alþingi hafi ekki lögmæti nema þær virði náttúrurétt stofnenda lýðveldisins, íslensku þjóðarinnar. Maðurinn skapaði enda ríkið en ekki öfugt og íslenskur einstaklingur á óumdeilanlega rétt á því að þurfa ekki að greiða annarra manna skuldir eða bæta annarra manna tjón. Ríkinu er hins vegar tamt að láta eins og Íslendingar hafi kosið það yfir sig en ekki undir og virðist haldið þeirri firru að alþingismenn séu staðsettir á milli skaparans og hins almenna íslenska borgara á skipuriti lýðveldisins, en ekki undirgefnir báðum.

Fordæmi fyrir framtíðina 

Ég get ekki spáð fyrir um afleiðingar þess að hafna samningnum, en ég tel síðustu mánuði og ár hafa sýnt það að gagnaðilarnir ýkja þær stórum. Ég tel einnig að þó þær verði slæmar geta þær seint verið jafn slæmar og það fordæmi að hægt sé fyrir vel tengda menn að fara til útlanda, láta greipar sópa, hundsa stjórnarskrá landins, og senda skuldirnar á saklausa íslenska skattgreiðendur, börn þeirra og barnabörn, né heldur það fordæmi að leyfa almannaþjónunum á Alþingi að brjóta náttúrurétt þjóðarinnar og breyta hinni heilögu goggunarröð íslensks lýðveldis og réttarríkisins almennt:

1. Skaparinn/Náttúran

2. Maðurinn

3. Stjórnarskráin

4. Ríkið

5. Fyrirtæki (samtök, stjórnmálaflokkar, o.s.frv.)

Það er alveg sama hvernig Icesave er pakkað inn, innihaldið alltaf það sama - frekari kollvörpun stjórnarskrárinnar og íslensks lýðveldis í þágu erlendra hagsmuna. Íslendingar eru betri þjóð en svo að láta jafn blygðunarlaust óréttlæti líðast, hvort sem heldur innanlands eða utan.

Versta frelsi er betra en besti þrældómur.

Góðar stundir

Icesave afturgangan

Nú búa undirlægjur erlendra nýlenduherra sig undir að senda Icesave uppvakninginn í einn eina bæjarferðina til að reyna að bregða skuldasnörunni um háls íslensku þjóðarinnar með hótunum og hræðsluáróðri í þeim tilgangi að hlekkja hana við bás þar sem má mjólka úr henni og afkvæmum hennar vaxtagjöld um ókomin ár.

Ég viðurkenni hér með að ég hef eytt takmörkuðum tíma í að skoða nýjustu útgáfu dauðyflisins. Ástæðan er einföld. Það er skoðun mín að Alþingi (og alla aðra en skattgreiðendur persónulega) skorti í þessu máli bæði stjórnskipunarlegt vald og umboð til að gera einkaskuldir glæpamanna að almennum skuldum íslenskra skattborgara. Það er ekkert fordæmi fyrir því að íslenska ríkið gangist í ábyrgðir fyrir jafn háum skuldum, hvað þá einkaskuldum, og hvað þá án nokkurrar aðkomu dóms og laga.  Ég tel að til þess að ríkisskuldartilbúningur á borð við Icesave standist stjórnarskrá þurfi annað hvort að koma til yfirgnæfandi meirihluti í þjóðaratkvæðagreiðslu eða breyting á stjórnarskrá þar sem sett væri inn ákvæði sem heimilar ríkinu berum orðum að gangast í ábyrgðir við svona einstakar og fordæmisgefandi aðstæður. Ekki síst þegar liggur fyrir mjög afgerandi niðurstaða í nýlegri þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þjóðin var spurð nánast sömu spurningar og liggur fyrir Alþingi nú. Afstaða mín er því í stuttu máli sú að ef ekki má flá köttinn er tímasóun að ræða hvað skuli gera við feldinn.

Sem lögfæðingur sem starfar við meðhöndlun sáttasamninga og gerðardóma á erlendri grund er frá mínum bæjardyrum séð hvorki eðlilegt né ráðlegt að aðilar semji um "skaðabótagreiðslu" í máli þar sem réttarstaða er jafn ótrygg og málsatvik eru jafn opinber og raun ber vitni í Icesave. Það væri samkvæmt mínum skilningi mun eðlilegri farvegur að gagnaðilar Íslands í Icesave lögfestu málið fyrir einhverjum dómstól og að íslenska ríkið léti fyrst reyna á frávísun (e. summary judgment). Ef málið lifði af (í hluta eða heild) tillögu íslenska ríkisins um frávísun væri tími til komin að setjast að samningaborðinu, enda gætu lögfræðingar íslenska ríkisins þá fyrst lagt kalt mat á haldbær lög og rökfærslur sem finna mætti í málsskjölum sem gagnaðilum ber að leggja fram til að forðast frávísun og gæti lagateymi íslenska ríkisins þá fyrst raunverulega metið þá áhættu sem gæti blasað við í slíku dómsmáli, í stað þess að velta fyrir sér hreinum tilgátum líkt og nú.

En Icesave málið hefur aldrei komist svo langt að vera lögfest en samt er ríkið til í að skrifa undir samning um fullar skaðabætur vegna ótta við dómsmál reist á tilgátum sem aldrei hafa verið vefengdar fyrir rétti og er allskostar óvíst að haldi nokkru vatni.  Þetta þykir mér með þvílíkum ólíkindum.  Svona réttaróvissa í málum þar sem málsatvik eru opinber eru oft ávísun til hins stefnda á brunaútsöluafslátt af heildarskaðabótum.  Í Icesave á hins vegar að innheimta heildarupphæð og varla samið um annað en smáatriði varðandi greiðslutíma og -skilmála.  Ef ég ætti að koma með sleggjudóm í þessu máli myndi ég segja að annaðhvort er samninganefnd Íslands lygilega vanhæf þegar kemur að sáttasamningum eða verið er að leyna upplýsingum eða semja undir borðið.  Allt mjög ósæmilegir kostir og ekki til þess fallnir að leggja til grundvallar þessari tröllvöxnu skuldbindingu.

Hvort núverandi Icesave tilbúningur er örlítið "betri" en einhver fyrri tilbúningur skiptir mig nánast engu máli því ég er einnig þeirrar skoðunar allir erlendir einkabankaskuldafjötrar sem Alþingi reynir að setja á íslenskan almenning (án þess að skuldaþrælarnir íslensku gefi fyrir því skýrt samþykki með þjóðaratkvæði eða stjórnarskrárbreytingu) eru ekki bara siðlausir heldur ganga þeir þvert á náttúrurétt einstaklinga sem búa í stjórnarformi því sem við köllum lýðveldi.

Náttúruréttur einstaklinga eru hin óafsalanlegu mannréttindi sem við fáum frá skaparanum/náttúrunni.  Í lýðveldi heldur þjóðin þessum grundvallarréttindum utan stjórnvaldisins og því getur stjórnvaldið hvorki veitt þau né tekið.  Þessi grundvallarréttindi saklauss manns til lífs (sem er tími hans á þessari jörð), frelsis og eigna eru þó ekki nema stafur í bók ef ódæmdur einstaklingur getur, án síns samþykkis, verið neyddur af stjórnvaldi til þess að gefa líf sitt og eigir (í hluta eða heild) til aðila sem eru honum réttarfarslega ótengdir. Íslenskir skattgreiðendur eiga ekki að borga krónu af Icesave vegna þess að það er einfaldlega ekkert réttarfarslegt orsakasamband á milli íslensks skattgreiðanda og skaða innistæðueiganda einkabanka í Bretlandi eða Hollandi (hvort sem bankinn er íslenskur eða erlendur) og skaðabótaskylda getur ekki orðið til milli tveggja aðila nema á milli þeirra sé slíkt orsakasamband.  Maður sem verður fyrir bíl getur ekki kært alla bílaeigendur, og þó að bílaumferð sé leyfð á landinu þýðir það ekki að landsmenn séu búin að samþykkja að bæta persónulega allt tjón sem verður af notkun þeirra.  Það gilda engar sérreglur um menn sem nota banka í stað bíla til að valda tjóni.

Því miður hefur umræða um Icesave oft dottið í langar hártoganir um "hvernig" á að borga en ekki "hvort" á að borga.  Ég tel ekki nauðsynlegt að skoða Icesave lengra en að "hvort" spurningunni því ég er ekki lagalegur pósitívisti sem telur hvert einasta hrafnaspark vera lög svo lengi sem þjóðkjörnir galdralæknar hafa dansað um það atkvæðisdans á Alþingi.  Ég tel reglur ritaðar af Alþingi ekki hafa lögmæti nema þær virði náttúrurétt stofnenda lýðveldisins, íslensku þjóðarinnar.  Maðurinn skapaði enda ríkið en ekki öfugt og íslenskur einstaklingur á óumdeilanlega rétt á því að þurfa ekki að greiða annarra manna skuldir.  Ríkið er hinsvegar hér að láta eins og Íslendingar hafi kosið það yfir sig en ekki undir og virðist haldið þeirri firru að alþingismenn séu staðsettir á milli skaparans og hins almenna íslenska borgara á skipuriti lýðveldisins, en ekki undirgefnir báðum.

Ég get ekki spáð fyrir um afleiðingar þess að hafna samningnum, en ég tel síðustu mánuði og ár hafa sýnt það að gagnaðilarnir ýkja þær stórum.  Ég tel einnig að þó þær verði slæmar geta þær seint verið jafn slæmar og það fordæmi að hægt sé fyrir vel tengda menn að fara til útlanda, láta greipar sópa, skeina sig á stjórnarskránni og senda skuldirnar á saklausa íslenska skattgreiðendur, börn þeirra og barnabörn, né heldur það fordæmi að leyfa almannaþjónunum á Alþingi að breyta hinni heilögu goggunarröð íslensks lýðveldis:

1. Skaparinn/Náttúran

2. Maðurinn

3. Stjórnarskráin

4. Stjórnkerfið

Það er alveg sama hvernig Icesave er pakkað inn, innihaldið alltaf það sama - frekari kollvörpun stjórnarskrárinnar og íslensks lýðveldis í þágu erlends skuldaþrældóms af þriðjaheimsklassanum.  Íslendingar eru betri þjóð en svo að láta jafn blygðunarlaust óréttlæti líðast, hvort sem heldur innanlands eða utan.

Versta frelsi er betra en besti þrældómur.

Góðar stundir,

Að tilefni setningar Alþingi Group

Atburðir síðustu tveggja ára hafa sýnt svo ekki er um villst að stjórnvöld landsins eru ekki "við".  Valdstjórnin er gamalt, ríkt og rótgróið fjölskyldufyrirtæki með sína eigin hagsmuni, sitt eigið líf, sínar eigin reglur og sín eigin áform.  Stjórnvöld samsvara sig ekki almenningi.  Stjórnvöld sjá sig heldur ekki sem þjóna almennings.  Stjórnvöld sjá almenning fyrst og fremst sem vinnuþræla og ölmusuþega.  Þræll er enda sá sem vinnur frítt fyrir aðra án þess að hafa um það val.  Það eina sem íslenska stjórnmálaaðlinum virðst ekki alltaf bera saman um er hvernig beri að afhenda ölmusuna og hverjir fái að hirða hýru vinnuþrælanna og hversu mikið.  Á það að vera 40% af launum og 24.5% í matarbúðinni, eða 50% af launum og 14% í matarbúðinni?  Svo ekki sé talað um hversu mikið bankarnir, verkalýðsfélögin, og lífeyrissjóðirnir o.s.frv. fá að taka. 

En afhverju leyfa fullráða menn hópi fólks með embættisleg starfsheiti að rýja sig eins og rollur þegar líkurnar á því að peningarnir endi í hinu svokallaða velferðarkerfi eru slakari en í happaþrennu?  Stjórnvöld framleiða enda ekki neitt, þau bara taka og vilja svo fá þakklæti almúgans þegar þau skila aftur einhverju af þýfinu.  Penn & Teller útskýra þessa hagfræði svona: "ég er ekki að taka köku frá þér, ég er að gefa köku til mín".  Í ljósi þess hvar megnið af íslensku þjóðarkökunni hefur endað, væri ekki ráð að setja stjórnvöld í megrun og að peningarnir væri héðan í frá áfram í hinum framleiðna hluta hagkerfisins, hjá Jóni og Gunnu og nýja fyrirtækinu þeirra, frábærhugmynd.is, sem framleiðir raunveruleg verðmæti og ræður fólk í vinnu?  Eða er betra að nota peningana í að leggja teppalagðann göngustíg yfir Skeiðarársand?  Teppið væri auðvitað flutt inn af góðvini Stjórnarinnar og selt með 800% álagningu svo góðvinurinn hefði efni á myndarlegu framlagi í kosningasjóði fjórflokksins fyrir ómakið.

Velferðarkerfi Íslands er að verða að ölmusukerfi.  Íslenska stjórnmálaelítan hefur lengi frekar viljað vera dáð fyrir að gefa fátækum ölmusu en hafa fyrir því að reyna að reka velferðarkerfi af færni og getu.  Það er líka auðveldara að stjórna fólki þegar það er rúið inn að skinni og á ekki fyrir næstu máltíð.  Hin sorglega staðreynd er sú að mis-vanhæfir embættismenn á Íslandi hafa allt of yfirgripsmikil völd yfir hlutum sem ættu aldrei að vera á þeirra forræði.  Það er líka staðreynd að allt of mikið af valdi embættismanna er óreglubundið geðþóttavald. 

Eini vettvangurinn sem íslenska þjóðin hefur til að hefta það ofbeldi sem birtist henni í gerræði ríkisins er stjórnarskrá lýðveldisins.  Því miður er búið að grafa svo undan núverandi stjórnarskrá að jafnvel þó að hún hefði í sér þau ákvæði sem þyrfti væri hæpið að þeim væri fylgt.  Ætla ég því að vona að komandi stjórnlagaþing muni bjóða þjóðinni upp á stjórnarskrá sem inniheldur þær skýru, einföldu og þrautreyndu reglur sem landið hefur vantað síðan 1262, reglur sem veita einstaklingum landins áþreifanlega lögvernd gegn valdamisbeitingu, valdasöfnun, hagsmunaárekstrum, gerræði, duttlungum og spillingu.  Ég vona líka að stjórnlagaþing muni hafa nægt bein í nefinu til að senda stjórnarskrána beint í þjóðaratkvæðagreiðslu, án viðkomu hjá samfélags"þjónunum" á Alþingi.  Það sem Íslendinga vantar er frelsi og eignarréttur, ekki bara gagnvart hver öðrum, heldur fyrst og fremst gagnvart stelsjúku ríkisvaldi sem féflettir með kvótakerfum, einkavæðingum, verðbólgu, sérsniðnum lagasetningum og gengdarlausri spillingu.  Frelsi og eignarréttur gegn þeim afætum sem nú sperra sig á sýnifundum í Alþingishúsinu er lykillinn að velsæld, velferð, og hamingju á Íslandi.  Þetta hafa Íslendingar vitað síðan forfeður þeirra báru búslóðir og búfénað um borð langskip í norskum firði fyrir 1100 árum síðan og tóku upp orðtakið "að gjalda keisaranum skatt" yfir það að ganga örna sinna.

Góðar stundir.

Um siðleysi skuldsetningar íslenska ríkisins

Nú er enn verið að ræða hvort íslenska ríkið eigi eða þurfi að "borga" Icesave.

Ég er sjálf komin á þá skoðun að setja ætti inn skýrt ákvæði í stjórnarskrá sem leggur blátt bann við skuldsetningu ríkisins, enda eru þeir peningar sem ríkið ætlar sér til að greiða lán ekkert annað en framtíðarskattinnheimta frá íslenskum borgurum.  Slík skuldsetning, a.m.k. án undangenginnar þjóðaratkvæðagreiðslu, er ekki bara siðlaus og hættuleg heldur einnig svíðandi óréttlát á fleiri en einn máta.  

Með því að einfaldlega banna skuldsetningu ríkisins án þjóðaratkvæðis (t.a.m. "Á íslenska ríkið að taka lán að upphæð 10,000,000 bandaríkjadala á 5% vöxtum til 4 ára til þess að byggja virkjun á Svörtuekru? Já eða Nei") þá hefðu okkar siðspilltu yfirboðarar einfaldlega ekki heimild til þess að láta almenna skattborgara greiða fyrir markaðssvik útrásar-pólitíkur elítunnar og Icesave málið væri dautt að því er varðaði íslenska ríkið.  Bretar og Hollendingar gætu þá í staðin farið að eltast við eigendur og stjórnendur gömlu bankanna, sem þeir hafa auðvitað engan áhuga á svo lengi sem djúpir vasar íslenskra skattgreiðenda eru í sigtinu. Með því að banna skuldsetningu íslenska ríkisins yrði það hins vegar jafn lagalega ómögulegt fyrir ríkið að "borga Icesave" eins og það væri fyrir heygaffal eða sláttuvél að skrifa undir ráðningasamning.

Út frá sjónarmiðum eignaréttarins og einstaklingsfrelsisins má færa rök fyrir því að þeir sem sitja á Alþingi í dag hafa einfaldlega ekki nægt eignarréttarlegt tilkall til skatttekna Íslendinga næstu tíu eða tuttugu árin til að réttlæta það að þeir geti ráðstafað þeim að skattgreiðendunum forspurðum, hvort sem það er í lánaafborganir eða annað. Ekkert frekar en við getum persónulega ráðstafað tekjum nágranna okkar eða ættingja.  Ríkið á einfaldlega að opna sparisjóðsbók og sníða sér stakk eftir vexti eins og við hin.  Ég hef heldur enga trú á því að Íslendingar vilja lengur kynda undir fölskum bóluhagvexti byggðum á lánamyllum sem studdar eru af Seðlabanka Íslands og skiptir engu hvort falspeningarnir flæða í gegnum ríki, banka, kirkju, eða saumaklúbb.

Í annan stað má nefna að skatttekjur eru ekki "tekjur" ríkisins fyrir vinnu, né eru þær arðgreiðslur fyrir fjárfestingar. Skattheimta getur ekki talist "tekjur" í almennri merkingu þess orðs heldur er hún eignaupptaka framkvæmd með valdbeitingu, m.a. fangelsun.  Því er ekki hægt að hugsa skuldsetningu skatttekna á sama hátt og skuldsetningu launafólks þegar kemur að lántöku. Venjulegur launþegi getur enda ekki löglega hækkað laun sín einhliða og farið síðan til vinnuveitanda síns með brynvarðan bíl, handjárn og kylfu og hótað að læsa vinnuveitandan inni ef hann fær ekki að taka sér þau laun sem hann hefur sjálfur skammtað sér.  Það er ekki hægt að ætlast til sömu forsjálni af ríkinu og af t.d. launþega sem veit að hann þarf sjálfur að borga sín lán með ávöxtum eigin erfiðis.  Ríkið gerir ekkert til að "vinna sér inn" skatttekjur.  Það bara tekur og ef einhver segir nei þá beitir ríkið kúgun og ofbeldi.

Þar að auki leggur sá hópur fólks sem á hverjum tíma er í ríkisstjórn það í vana sinn að skuldsetja "ríkið" vel frammyfir kjörtímabil sitt.  Ef ekki er vilji fyrir því að banna skuldsetningu ríkisins án þjóðaratkvæðisgreiðslu ætti í minnsta lagi að takmarka skuldsetningu ríkistjórnar hvers kjörtímabils við lok þess kjörtímabils.  Hver ríkisstjórn þyrfti þá að heimta sjálf þær skatttekjur sem þyrfti til að greiða hennar eigin lán í stað þess að geta velt því áfram á komandi ríkisstjórnir og jafnvel kynslóðir. Ríkiskassanum væri því ávallt skilað á núlli eða í plús.

Ég hef litla trú á því að bróðurpartur Íslendinga telji það vera einhvernskonar réttlæti að þjóðin og afkomendur hennar borgi skuldir vanhæfra einkafyrirtækja á borð við gömlu bankana.  Þjóðin ber ekki ábyrgð á afglöpum valdhafa neitt frekar en að sjoppueigandi ber ábyrgð á því ef að afgreiðsludama stelur úr búðarkassanum, eða ræðst á viðskiptavini.  Hún verður sjálf að svara fyrir sinn þjófnað og líkamsárás, enda ekki nema eðlilegt.  Við berum sjálf ábyrgð á okkar persónulegu afglöpum, ekki vinnuveitendur okkar eða kjósendur.  Ríkið á þar ekki að vera undanskilið og það besta sem við getum gert í stöðunni er að læsa peningakassanum og geyma lykilinn undir hverjum einasta lögráða kodda í landinu.  Upphaf og endir siðleysisins sem hefur tröllriðið öllu liggur hjá ríkinu og það er komin tími til að þjóðin dragi línu í sandinn.

Góðar stundir. 

Íslenska Siðferðiskreppan: Vanræksla Stjórnmálamanna og Græðgi Athafnamanna

"Með lögum skal land byggja en ólögum eyða." -Njála

 

Lög og siðferði eru óaðskiljanleg hugtök og það er vel þekkt að þegar lög og siðferði skiljast að í þjóðfélagi þá glatast tvennt - annarsvegar virðing fyrir lögunum og hinsvegar siðferðiskompás samfélagsins. 

 

Íslensk lög og íslenskt siðferði

 

Virðingaleysi fyrir lögum og skort á siðferðisvitund hefur nú lengi mátt merkja í íslensku samfélagi, enda má segja að grunnur íslenskrar siðferði sé sprunginn.  Sprungurnar eru tilkomnar vegna þess að á Íslandi hefur orðið mjög merkjanleg tvískipting í löggjöf.  Í mörgum málaflokkum hafa verið sett ein lög fyrir góðkunningja stjórnmálaelítunnar og önnur fyrir almúgann.  Góðkunningjarnir fengu kvóta, banka, hræódýra orku, framlög, fjárfestingar, styrki, ríkissamninga, undanþágur, ívilnanir, ríkisverndaða einokun o.s.frv., á meðan almúginn fékk að keppa við forréttindagrísina á almennum markaði.  Forréttindagrísirnir, með aðstoð verndarengla sinna í stjórnkerfinu, náðu auðveldlega yfirhöndinni yfir hinum almenna borgara og mokuðu undir sig og velunnara sína á Alþingi og í ráðuneytunum.  En hinn almenni borgari benti fljótlega á að maðkur var í mysunni og þjóðin söng "siðlaust en löglegt" á kanntinum við endasprett íslenska efnahagsundursins. 

 

Ódæmd brot

 

En þegar fjármála"undrið" hnaut um koll lýstu þeir, sem treyst hafði verið til að viðhalda réttarríkinu, ekki yfir ábyrgð á brestum þess, heldur var "græðgi athafnamanna" kennt um misskiptingu og tap efnislegra gæða.  Með öðrum orðum, dómararnir kenndu leikmönnunum um ódæmd og óspjölduð brot.  Það blasti þó að stjórnmálamenn höfðu í áratugi reitt auðlindir landsins fram á silfurfati fyrir þessa vanhæfu falsgæðinga, sem ekki kunnu betur til verka en svo að þeim tókst að þurrka út fjármálageira landsins með stærstu gjaldþrotum í sögu gjaldþrota. 

 

Það gleymist þó oft að taka það til greina að þessum mönnum hefði aldrei tekist að komast í nægar álnir til þess að valda slíkum hamförum hjálparlaust enda ljóst að margir útrásarvíkinganna eru svo afleitir viðskiptamenn að þeir hefðu aldrei hagnast um krónu hefðu þeir ekki notið við ívilnana stjórnmálamanna og hriplekrar löggjafar (í boði sömu stjórnmálamanna) sem gerði þeim mögulegt að stunda hvaða óheiðarlegu viðskiptahætti sem þeim hentaði, án þess að eiga á hættu að þurfa að bæta þann skaða sem þeir ullu. Þennan "lúxus" bjuggu almennir borgarar ekki við og gátu þar af leiðandi ekki keppt við slíkt.  Það má færa rök fyrir því að útrásarvíkingarnir hefðu alls ekki plumað sig í íslensku viðskiptalífi (né erlendu) hefðu stjórmálamenn ekki séð til þess að leikvöllurinn hallaði í nítíu gráður að marki almennings.

 

Hvað er til ráða?

Eins og Íslendingar hafa vitað síðan á tímum Þorgeirs ljósvetningagoða þá liggur grunnur þjóðarsálarinnar og samheldni hennar í sameiginlegum sið okkar og lögum.  Vegna vanrækslu þeirra sem vörð eiga að standa um löggjöf lýðveldisins er sá grunnur að sandi orðinn.  Því miður er skaðinn sem siðleysi í lagasetningu hefur ollið nú orðinn svo útbreiddur, almennur og opinber að það er lítil von til þess að almenn siðferðsvitund byggist upp neitt að ráði fyrr en búið er að samræma löggjöf á Íslandi grunnreglum réttarríkisins og gera lögin raunverulega þannig að sama gangi yfir alla, Jón eða Séra Jón, gott eða slæmt.

 

Ábyrgð á löggjöf á Íslandi er alfarið hjá þingmönnum Alþingis og hjá Forseta Íslands, sem saman fara með löggjafarvald lýðveldisins samkvæmt stjórnarskrá. Engum öðrum en þeim verður hér kennt um siðferðisvandann.  Rætur siðferðislægðarinnar liggja undir Austurvelli og Bessastöðum og í því starfi sem þar hefur misfarist eða verið látið liggja milli hluta.  Það vantar ýmislegt upp á að lög landsins séu heil, jafnræð og réttlát.  Þar til að einkavinalöggjöfin er hreinsuð út (kvóti, ókeypis rafmagn, ríksvarin einokun, ívilnanir, einkavinavæðingar, undanþágur, styrkveitingar o.s.frv.) og stoppað í götin sem eru í m.a. fjármála-, skaðabóta- og hegningalöggjöfinni þá munum við glíma við þann siðferðisvanda sem hefur tröllriðið íslensku samfélagi undanfarin ár.  Siðleysið mun halda áfram á meðan lög gera stjórnmálaelítunni og góðvinum hennar kleift að hagnast með því að brjóta á rétti annarra og taka bæði æru og eigur íslensku þjóðarinnar án þess að dómstólar geti gengið þar á milli.  Siðferði verður ekki byggt á kviksandi stjórnmálaspillingar heldur einungis á klettum heiðarleika, réttlætis, frelsis og mannréttinda, þar sem allir standa jafnir fyrir lögum.

Fingrabendingar

Það þýðir ekki fyrir spillta stjórnmálamenn að kenna "græðgi" góðvina sinna í athafnalífinu um misfarir íslensks efnahagslífs, neitt frekar en afbrýðissemi, hatri, ást, eða einhverri annarri tilfinningu.  Græðgi hefur alltaf verið til í öllum löndum og á öllum tímum og hefur verið drifkraftur nýsköpunar, framleiðni og batnandi lífgæða.  Græðgi einstakra aðila hefur ekki verið til mikilla vandræða nema þegar hún hefur fengið aðgang að stjórnkerfinu, eins og hún gerði á Íslandi.  Það er ekki sök gráðugra athafnamanna heldur stjórnmálamannanna sem áttu að gæta stjórnkerfisins.  Þingmenn sem halda því fram að þeir hafi verið "fórnarlömb aðstæðna" eru ekki trúverðugir, þeim bar engin skylda til neins nema að fara eftir eigin sannfæringu og sinna starfi sýnu af skyldurækni og heiðarleika.  Þeir gerðu það ekki og ættu allir að segja af sér, ekki bara þeir sem rannsóknarnefndin taldi til - enda fór hún eftir mun sértækari skilgreiningu á "vanrækslu" en er almennur skilningur þess orðs.

 

Annars er hér stutt myndband af Nóbelsverðlaunahafanum og hagfræðingnum Milton Friedman koma með nokkra góða punkta um græðgi í þessu samhengi:

 

 

Hættum að hafa áhyggjur af græðgi, enda er hún ekki ólögleg frekar en öfund, frekja, eða fúlt skap.  Menn eiga og mega græða svo lengi sem þeir brjóta ekki á rétti annarra til þess.  Löggjafinn á að sjá til þess að það sé ólöglegt að brjóta á öðrum og gera mönnum kleyft að sækja rétt sinn fyrir dómi. Sökin er ekki hjá þeim gráðugu heldur þeim sem eiga að vakta þá.

 

Heiðarleiki í þjóðfélagi byggist á heiðarleika í lögum.  Það er kominn tími til að sjá hvort að forréttindafólk á íslandi getur plumað sig í almennri samkeppni við okkur hin sem engann kvóta fengu og enga banka áttu. Sömu lög fyrir Jón og Jón Ásgeir, þess krefjast grunnreglur réttarríkisins.

 

Eins og vitur maður sagði, það er oft hægt að koma sér undan ábyrgð, en það er aldrei hægt að komast hjá afleiðingum þess að koma sér undan ábyrgð.  Látum ekki íslenska þingmenn vera undantekningu frá þessari reglu, því þá fyrst mun siðleysið byrja.

 

Góðar stundir.

NEI við Icesave er JÁ við réttlæti

Undirrituð óskaði í dag eftir viðtalstíma við ræðismann Íslands í Washingtonríki í þeim tilgangi að segja NEI við Icesave lögunum, ekki af pólitískum ástæðum heldur af mun einfaldari ástæðu - vegna þess að A er A.  Það er að segja, undirstöðureglur raunveruleikans og réttlætisins leyfa ekki annað svar við spurningunni.  

Hvers er ekki sök er ekki skuld.  Hræðsluáróður, leynd og falsanir samansafns hryggleysingja, ESB undirlægja og hentisemis-realativista með misfín starfsheiti breytir, lögum eðlisfræðinnar samkvæmt, ekki sandi í súkkulaðibúðing.  Þeir sem vita að A er A þurfa ekki hræðsluáróður og sannfærast ekki af slíku því þeir lifa í heimi réttlætis og raunveruleika þar sem gaffall er gaffall og ekki skeið undir "sérstökum kringumstæðum" og þeir standa við raunveruleikann, vegna þess að ef A er ekki A þá er er ekkert víst í þessum heimi og við verðum öll fórnarlömb hentisemispólitíkur smákónga samfélagsins.

Iceave þjóðaratkvæðið er ekki spurning um stjórnmál, utanríkismál eða aðra með-eða-á-móti pólitík.  Icesave þjóðaratkvæðið er spurning um réttlæti og hvort skoðanir skulu settar skör hærra en staðreyndir (hvort sem það er tilvist þeirra eða skortur á þeim).  Við kjósum um það hvort réttlæti sé bara réttlæti þegar það er þægilegt og hentugt og þóknanlegt yfirboðurum þjóðarinnar, eða hvort að réttlæti sé réttlæti hvort sem okkur hentar útkoman.  Þetta er kosning um hvort að rangt sé rétt eða hvort að rangt sé rangt.  

Þeir sem kjósa NEI eru að kjósa gegn því að valdhafar og þeir sem tala hæst í þjóðfélaginu geti með munnlegu og skriflegu "hókus pókus", þ.e. hentisemis-afstæðishyggjublaðri, breytt víni í skolp, hvítu í grátt og gráu í svart, þegar þeim svo þóknast.  Þeir sem segja NEI við Icesave lögunum kjósa að hvítt sé hvítt - og að rétt sé rétt, vegna þess að slíkur er raunveruleikinn.

 Góðar stundir

Gleðilegan það-sem-er-eftir-af-fullveldinu dag!

     Innilegar óskir til allra nær og fjær um gleðilegan fullveldisdag.  Áleitin spurning er þó hversu miklu fullveldi er fyrir að fagna.  Það er enda fremur erfitt að fagna efnahagslegu fullveldi Íslands þegar sú staða virðist hafa komið upp að einfalt og fremur augljóst persónulegt einræði Danakonungs í formi sverðs og skipana hefur vikið fyrir margflæktu og illgreinanlegu efnahagseinræði í formi skulda, samninga, skatts og verðbólgu.  Sama frelsismissinn og ríkisræðið má þó merkja af hvoru tveggja.  

     Það má helst vona að í dag vakni einhverjir til umhugsunar um hvað frelsið sem við fögnuðum 1918 þýðir í raun og veru fyrir þjóðina og að menn spyrji sig hvort við viljum halda því í orði, á borði, eða gangast við alþjóðlegum samningum sem munu selja þjóðina undir erlent efnahagslegt yfirvald og miskun, hvaða nöfnum svo sem það er kallað og undir hvaða formerkjum.  Frelsi er frelsi.

Góðar stundir. 

Markaður vs. spilavíti

Á Ísland að vera með hlutabréfamarkað?

Ég skrifaði innganginn að þessum pistli af tilefni athugasemdar Júlíusar Björnssonar við þessa færslu, en hann hefur komið með mörg góð og málefnanleg innlegg í umræður á þessari síðu. Mér fannst mikilvægt að koma þessu að nú þegar við stöndum frammi fyrir afleiðingum hruns verðbréfamarkaðarins á Íslandi og ættum með sanni að spyrja okkur áður en lengra er haldið hvaða gagn slíkir markaðir gera þjóðfélaginu almennt.

Kartöflur og hlutabréf

Verðbréfakaup og -sala í sinni einföldu, heiðarlegu og upphaflegu mynd fylgdi bæði almennri viðskiptaskynsemi og markaðslögmálum. Menn keyptu í þeim fyrirtækjum sem þeir gátu séð að myndu veita þeim arð á svipaðan hátt og kartöflubóndi velur sér gott útsæði. Þannig skapaðist kerfi þar sem fyrirtæki sem áttu sér gróðavon fengu fjármagn frá fjárfestum og verðmæti samfélagsins rötuðu á þá staði sem mest varð úr þeim. Bestu fyrirtæki samfélgsins fengu fjármagn til þess að skapa verðmæti og var útkoman aukin hagsæld, verðmætasköpun og ánægja bæði hjá fyrirtækjum og hjá fjárfestum.

Matador-reglunum breytt

Með tímanum hafa komið upp alls konar kerfi og tilbúningur til að svindla á þessari viðskiptaskynsemi t.a.m. með því að blása upp virði fyrirtækja og eigna þeirra. Þessi svokallaða "þróun" hlutabréfamarkaðarins gerði það að verkum að almenn skynsemi varð gagnslítil því lögmálin breyttust og innherjaviðskipti og fjárglæfraspil tók við af almennu viðskiptaviti á þessum markaði. Frjáls og kapítalískur markaður varð að hálf-frjálsum markaði með sósíalískum innherjum sem miðstýrðu upplýsingum og tækifærum á milli manna utan markaðarins, í reykfylltum bakherbergjum og útlenskum snekkjum. Þeir sem ekki voru hluta af þeim litla hóp áttu sér aldrei mikla gróðavon.

Markaðsskrumi á borð við þetta má á nokkurn hátt líkja við því þegar reglum er breytt í Matador þannig að nokkrir eða allir leikmenn verða snögglega ríkir, t.a.m. með því að láta leikmenn fá 20.000 í stað 2.000 þegar þeir fara yfir byrjunarreit. Það verða allir kátir um stund en á móti kemur að spilið endar fljótt þar sem að bankinn tæmist. Á sama hátt var innra jafnvægi hlutabréfamarkaðarins (heiðarlegum viðskiptaháttum á jafnréttisgrundvelli) hent út í hafsauga til þess að nokkrir gætu grætt á tá á fingri. Þetta var hægt einfaldlega vegna þess að stjórnvöld, gæslumenn markaðarins, voru gálaus með meiru við sínar lagasetningar og komu ekki í veg fyrir vafasama viðskiptahætti og svindl, eins og við ætlumst til að þau geri.

Réttar upplýsingar eru nauðsynlegur hluti frjáls markaðs

En aftur að hruninu, því að eftir því sem að bókhaldsgögn og aðrar upplýsingar um fyrirtæki urðu óáreiðanlegri varð meiri spilavítisbragur á verðbréfastofnununum og spilling og svo virðist sem helber glannaskapur hafi nánast alfarið tekið við af "gamaldags" viðskiptaviti og rekstrarhagfræði. Það skipti meira máli í verðbréfaviðskiptum að vita hver átti hvað, og hvað þeir ætluðu að gera næst, en að vita það hvernig fjárhagur fyrirtækis sjálfs leit út. Skynsemi og viðskiptavit var orðið nánast úrelt. Að lokum enduðum við þar sem við erum í dag: ekki með einfalt og hagsælt verðmætakerfi heldur með með flókið og svikult brunahagkerfi, byggt úr fjárglæfrapappír, en ekki úr raunverulegum verðmætum, enda fuðraði það allt saman upp að lokum.

Bæði eftirlits- og réttarkerfið brugðust við að halda viðskiptum heiðarlegum og svikalausum. Þetta er eitt stærsta vandamálið sem blasir við Íslandi í dag. Spillingunni sem lagði landið í rúst verður að linna og eftirlit með fjársvikum, óheiðarlegum viðskiptaháttum og markaðsskrumi að komast á kopp því annars munu svikamyllurnar halda áfram og sýkja trekk í trekk önnur og heilbrigð svæði í hagkerfinu -- og óheiðarlegir athafnamenn munu, rétt eins og í Matador, tæma bankann við hvert tækifæri sem býðst. 

Svik og lögleysa eru sökudólgarnir, ekki hlutabréfamarkaðir almennt

Eðli hlutabréfamarkaðarins í sinni einföldu mynd er ekki svikult og glæfralegt í sjálfu sér. Markaður með hlutabréf er enda ekkert öðruvísi í eðli sínu en markaður með hvað annað þar sem vörur eru keyptar og seldar samkvæmt lögmálum framboðs og eftirspurnar. Slíkir markaðir hafa verið við lýði síðan mannskepnan fór að framleiða meira en hún gat sjálf notað og er forsenda þess að fjármagn rati á þá staði í hagkerfinu þar sem er mest not fyrir þá.

Það er, og hefur alltaf verið, hægt að eiga jafn eðlileg viðskipti með hlutabréf eins og kartöfluútsæði. Þær kartöflur, og þau fyrirtæki, sem lofa bestu seljast best og eftirspurnin hækkar verðið. Þær kartöflur, eða fyrirtæki, sem ekki lofa góðu verða ódýrari því færri vilja kaupa. Á eðlilegum hlutabréfamarkaði (bæi einka- og almennum) hækka hlutabréf í fyrirtækjum á borð við LS Retail, CCP og Össur en hlutabréf í eignarýrum leppfyrirtækjum auðmanna verður náttúrulega lágt þegar innihaldslýsingin blasir við og engin bellibrögð eru í boði til að blása upp verðið.

Að sjálfsögðu kemur það þó fyrir að birtist óvæntir hástökkvarar - en slíkt er eðlilega undantekning, frekar en regla, eins og virtist vera á íslenskum hlutabréfamarkaði fyrr á þessum áratug þar sem hástökk virtist vera orðið normið. Eðlileg og upplýst hlutabréfaviðskipti geta hinsvegar hvatt kerfisbudið til góðra viðskiptahátta þegar slíkir hættir leiða beint til hærra verðmætis og betri stöðu fyrirtækis. Þeir sem vinna vel, græða og þeir sem stunda vafasöm viðskipti enda á hliðarlínunni eða í gjaldþroti. Þetta er eðlileg starfsemi markaðarins. Það er ekki eðlileg starfsemi markaðs þegar verð á hlutabréfum í tæknilega gjaldþrota fyrirtækjum rýkur upp úr öllu valdi - slíkt er ekki hægt án svika og svik eru ekki illmöguleg nema þar sem stjórnvöld vanrækja eðlilegar lagasetningar gegn þeim, eða það sem verra er, jafnvel ýta undir þau með vafasömum lagasetningum.

Markaðsskrum, svik og innherjaviðskipti

Þegar eðlilegum markaðsreglum er ekki fylgt (eða eru ekki til staðar) blossar yfirleitt upp gífurleg spákaupmennska og þá kemst spilavítisbragur á viðskiptin þar sem veðjað er á að fyrirtæki hækki, eða lækki, í verði - ekki endilega vegna breytinga í raunvirði eða arðsemi þeirra - heldur vegna þess að einhver nær að leika einhverja bókhaldsloftfimleika, blása upp verð með óheiðarlegum viðskiptaháttum, fær veður af innherjaupplýsingum eða öðru sem hefur ekkert með raunveruleg gæði fyrirtækis að gera. Klíkuskapur og sögusagnir taka við af staðreyndum og orð tekur við af borði.

Slíkur "markaður" á ekkert skylt við eðlilegan frjálsan markað - því á eðlilegum markaði eru menn upplýstir um hvað þeir eru að kaupa. Þeir sem keyptu hlut í íslenskum bönkum sumarið 2008 voru allt annað en upplýstir um raunverulega stöðu mála og það eyðilagði virkni eðlilegs markaðar.

Þetta er á nokkurn hátt eins og ef að mjólkurvörur væru ekki lengur merktar með innihaldinu. Þú yrðir að kaupa fernu og fara með hana heim og smakka á innihaldinu áður en þú kæmist að því hvað væri raunverulega í fernunni. Það gæti verið allt frá því ferskur rjómi yfir í útrunna mysu. Það sér hver maður að verðlagning á fernum myndi fara algjörlega úr skorðum því enginn myndi vita hvers virði hver ferna raunverulega væri og upplýst kaup yrðu að spámennsku. Þeir sem síðan kæmust yfir innherjaupplýsingar úr mjólkurbúunum gætu síðan upp allan rjómann og skilið eftir útrunnu undanrennuna handa hinum sem ekkert vita. Upplýstur markaður er heiðarlegur markaður.

Hvað er til ráða

Við ættum að stefna að því að byggja upp á Íslandi hófsaman markað með hlutabréf sem ígrundaður er í raunveruleikanum en ekki skýjaborgum og viðskiptavit verður ofar spákaupmennsku. Eðlileg hlutabréfaviðskipti eru enda mjög góð fyrir efnahaginn.

Það þarf að herða reglur um heiðarleika og gagnsæi í bókhaldi auk þess að setja strangar reglur og viðurlög við misferli með innherjaupplýsingar, krossatengsl, hagsmunaárekstra og annað það sem gert hefur mönnum kleyft að beita svikum og blekkingum á annars heiðarlegum markaði. Lagaholunum þarf að loka.

Margir Íslendingar töpuðu á hlutabréfamarkaði vegna þess að þeir gerður ráð fyrir að hann væri heiðarlegur markaður með hlutabréf. Nú er tími til að tryggja að sú trú verði raun.

Ég myndi vilja byrja á því að sjá stjórnlagaþing koma saman þar sem settar væru skýrar og ófrávíkjanlega stjórnarskrárákvæði um hagsmunatengsl ráðamanna við atvinnulífið til að tryggja það að fjarlægð verði sú hvatning sem margir aðilar innan löggjafa- og framkvæmdavaldsins hafa haft til að vanrækja lagasetningaskyldur sínar þegar kemur að réttlætismálum á markaðnum s.s. þau gráu svæði þar sem "leyfst" hafa ýmis fjársvik og blekkingar.

Þingmenn, dómarar og ráðherrar eiga ekki að vera truflaðir af utanaðkomandi áhrifum (s.s. gengi úrvalsvísitölunnar á eignasafn sitt og sinna) þegar þeir eiga að vera að semja vandaðar lagasetningar og fjalla um dómsmál sem tryggja eiga réttlæti, sanngirni og heiðarleika í landinu. Þeir sem ekki geta sætt sig við strangar reglur um hagsmunaárekstur eiga að finna sér starf við hæfi í einkageiranum þar sem þeir sitja við sama borð og aðrir. Þeir eiga ekki heima í stjórnsýslunni. Hagsmunaárekstur þingmanna er ekki mannréttindi. Krafan á réttlátt og óhlutdrægt réttarkerfi er hins vegar mannréttindi íslenskra ríkisborgara. 

Góðar stundir 

Ráðherra, dómari og fangavörður

Valdasvið ráðherra íslensku ríkistjórnarinnar er um margt farið að minna á gömlu fógetana, en þeir lentu sem frægt er orðið fyrir mannréttindanefnd fyrir það að fara til skiptis með framkvæmda- og dómsvald.

Íslenska ríkisstjórnin, framkvæmdavaldið, er búið að dæma þjóðina forspurða í 15 ára skuldaþrældóm og skattpíningu án þess að þar komi nokkurstaðar að viðurkennt dómsvald eða þriðji aðili sem kallast gæti hlutlaus eða faglegur. Hægt væri raunar að komast framhjá slíku ef þjóðin lýsti sig seka, en henni hefur ekki verið boðið að tjá sig um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu - enda virðast orðstír og lífsgæði landsmanna ekki koma þjóðinni nægilega mikið við að mati stjórnvalda.

En, fyrst að Íslendingar eiga að búa í einu allsherjar skuldafangelsi er spurning hvort við ættum ekki að fara alla leið og endurskíra landið "Stóra Hraun" -- bara rétt á meðan á afplánun íslensku þjóðarinnar stendur?

Við gætum líka lokað "Litla Hrauni" á til 2024 og sparað með því umtalsverðar fjárhæðir, enda ekkert vit í því fyrir stjórnvöld að læsa suma afbrotamenn inni í fullu fæði og húsnæði á meðan aðrir íslenskir sakamenn (svokallaðir skattgreiðendur) sem eru einnig að afplána fyrir afbrot (Icesave) fá að búa heima hjá sér.

Sjá annars nánar grein mína um Icesave málið hér að neðan.

Margt hangir á Icesave

Icesave: Eigið skinn eða annarra?

"It is error alone which needs support of the government. Truth can stand by itself."
-- Thomas Jefferson (1782)

Enginn glæpur án refsingar. Engin refsing án sektar

Það gerist sjaldan að fólk talki viljandi á sig refsingu án ábyrgðar eða sektar. Fáir sjálfboðaliðar finnast til þess að sitja í fangelsi eða borga sektir fyrir glæpi sem þeir ekki hafa framið. Hvaða gjörðir teljast refsanlegir glæpir er á ábyrgð hlutlausra stjórnvalda að ákvarða, sem og að ákvarða um sekt eða sakleysi. Við þessa framkvæmd er notast við kerfi sem fólk heimtar yfirleitt að sé lýðræðislegt, réttlátt og óhlutdrægt.

Nú standa Íslendingar frammi fyrir alþjóðasamfélaginu með refsingu, sekt upp á mörg hundruð milljarða, sem greiða skal til Breta og Hollendinga, fyrir gjörð sem heitir Icesave. Ekki þykir þó ljóst að:

     a) vísvitandi glæpur eða misgjörð hafi verið framinn, samkvæmt ótvíræðum og skýrum lögum 

eða,

     b) að, hafi glæpur verið framinn, að íslenska þjóðin sé sannanlega sökudólgurinn.

Engu að síður hafa ráðamenn þjóðarinnar boðið hana fram í 15 ára sjálfboðastarf við að borga svokallaðar "skuldir óreiðumanna". 

Þetta hefur verið gert þrátt fyrir að í Icesave málinu hafi hvergi komið að málum neitt kerfi sem hefur það hlutverk að leggja mat á þætti málsins á lýðræðislegan, réttlátan og óhlutdrægan máta t.a.m. í gegnum einhvern af evrópsku- eða alþjóðlegu dómstólunum eða þá í gegnum alþjóðlega gerðardómara eða sáttasemjara. Né heldur var eitthvað annað land, eða lönd, innan eða utan Evrópu beðin að leggja mat á málið og miðla málum á diplómatískan máta. Þetta mjög svo opinbera mál hefur verið meðhöndlað eins og einkamál, en þegar réttlætismál á borð við þetta koma upp í samfélagi þjóðanna er hvergi eins mikilvægt að þau hljóti opinbera meðferð. Sérstaklega í tilviki sem þessu þar sem smáríki á við tvö gamalgróin fyrrum heimsveldi að etja.

Af ástæðum sem eru mér, og mörgum, gersamlega óskiljanlegar (þrátt fyrir svokallaðar útskýringar ráðamanna) var samið um refsingu íslensku þjóðarinnar án þess að þar kæmi nokkurstaðar að hlutlaus eða í það minnsta faglegur þriðji aðili. Það var að sjálfsögðu ekki íslenska þjóðin sem stóð í röð fyrir utan stjórnarráðið og skrifaði undir skuldasamninginn heldur okkar kjörnu fulltrúar í framkvæmdavaldinu.

Hvað kemur til?

Það blasir við sú spurning afhverju í ósköpunum íslenskir ráðherrar undirrituðu samning sem mun afsala stórum hluta lífsgæða þjóðarinnar til erlendra stjórnvalda og ýta undir fátækt og landflótta. Svarið er ekki augljóst. Sumir segja að okkur hefði annars verið úthýst úrsamfélagi þjóðanna, en sá ótti á sér litla stoð þar sem Ísland er með almennt góðan orðstí í samfélagi þjóðanna og þyrfti meira til en óljósa kröfu í ódæmdu máli til þess að gera Ísland að útlaga Evrópu eða heiminum, það sýnir sagan.

Aðrir segja að við bárum ábyrgð á bönkunum því þeir störfuðu undir gallaðri löggjöf sem við bárum ábyrgð á. En ef það væri næg ástæða ætti ríkið að borga skuldir allra landsmanna við gömlu bankana á sama grundvelli.

Starfsframa-stjórnmálamenn og ESB draumurinn

Fleiri ástæður hafa verið nefndar en ég vil sérstaklega nefna tvær sem ég held að séu veigamiklar. Sú fyrri er framapot íslenskra stjórnmálamanna, en það er ljóst að þeir stjórnmálamenn sem hafa verið í lykilstöðum við að koma löndum sínum í Evrópusambandið hafa gjarna verið "verðlaunaðir" með tilkomumiklum starfstitlum innan hins gígantíska skrifræðisbákns. Þetta er hvati til stjórnmálamanna að vera í þeim hópi sem kemur landinu í sambandið því að sjálfsögðu eru ekki viðlíka stöðuhækkanir og innanbúðaraðgangur í boði fyrir starfsframa-stjórnmálamenn hér heima fyrir. Einn forseti, tylft ráðuneyta og lítið samansafn af ríkisstofnunum keppir ekki við ESB þegar kemur að alþjóðlegum frama -- og íslenskir stjórnmálamenn (og reyndar margar aðrar starfsstéttir) eiga litla sem enga von um að fá störf hjá stofnunum ESB ef Ísland er ekki aðili að sambandinu. Einungis aðild opnar dyrnar á að sækja um þessar stöður. Aðild virðist síðan algjörlega undir því komin að Ísland samþykki Icesave, og er þar komin hvati framapotaranna til að skrifa undir. 

Kerfislægur "Dirty laundry"

Hin ástæðan er ályktun dregin af þeirri staðreynd að íslensk stjórnvöld sóttust aldrei trúverðuglega eða fastlega eftir aðkomu þriðja aðila að skuldamálinu (s.s. sáttasemjara, gerðardómara eða alþjóðlegra dómstóla) en lögfræðingar vita að þegar tveir aðilar semja fyrir luktum dyrum er það yfirleitt vegna þess að annar aðilinn eða báðir vilja forðast að viðra innanhúsmál sín (s.k. "dirty laundry") og að opinbera fyrir umfjöllun og nánari skoðun fjölmiðla.

Þeir sem eru saklausir og hafa ekkert að fela kjósa sjaldnast leynd og einkameðferð, sérstaklega ekki þegar við ofurefli er að etja því að í opinberum málaferlum felst ákveðið öryggi í því að umheimurinn fylgist með og þjónar hlutverkieftirlitsaðila. Það er enda auðveldara að kúga minni máttar í luktum fundarsal en fyrir framan sjónvarpsmyndavélarnar.

Að segja að dómstólaleið hafi ekki verið fær er hálfsannindi því þetta er heimsfrægt stórmál sem marga faglega alþjóðlega dómstóla og dómara myndi klæja í puttana að fá á sitt borð, sem og alþjóðlega sáttasemjara og gerðardómara. Það hefði verið hægt að fara með þetta einhliða fyrir dómstóla og setja þannig pressu á Bretland og Holland að svara - eða þá að borga ekki og neita að útkljá þetta nema fyrir dómstólum og pressa þannig á gagnaðilana til þess að velja sér dómstól og sækja málið eða fá ekki greitt.

Við hefðum líka einfaldlega getað farið með málið fyrir íslenska dómstóla og sett þannig pressu á gagnaðilana að koma og fá málið flutt út til óháðari dómstóls. Íslenskir dómstólar enda ekki í sjálfu sér ófærir að dæma eftir evrópulöggjöf ef svo ber undir, sérstaklega þegar skortir fordæmi. Við hefðum líka getað farið með málið fyrir breska dómstóla, en þeir dómarar eru mjög faglegir og ekki alltaf hliðhollir ríkisstjórninni í svona málum, þannig það hefði mátt reyna ýmislegt áður en við beygðum okkur í duftið. En ekkert var gert.

Hvað er verið að forðast?

Næsta spurningin hlýtur því að vera sú afhverju íslensk stjórnvöld myndu ekki vilja nánari skoðun á málinu? Íslensk stjórnvöld vilja greinilega af einhverjum sökum forðast langvinna, opinbera og ítarlega úrvinnslu á ástæðum og aðstæðum bankahrunsins, á borð þá sem yrði raunin í alþjóðlegu dómsmáli. Gleymum því ekki að margir núverandi eða fyrrum stjórnmálamenn og viðskiptamenn myndu þurfa að gefa eiðsvarnar yfirlýsingar og þola mun nána skoðun af mjög færum erlendum málafærslumönnum. Maður hlýtur að spyrja sig hvort að hvöt einhverra sé að forða sér eða sínum frá því að þurfa að fremja meinsæri eða hljóta alþjóðlega niðurlægingu sem fylgir því að vera flett ofan af sem spilltum stjórnmálamanni eða viðskiptamanni sem kom þjóð sinni á kúpuna?

Hvatinn gæti þó einnig einfaldlega verið sá að stjórnvöld gera sjaldnast neitt sem ógnar tilvist sinni og stjórnmálamenn, sem hafa nýlega séð reiði landsmanna, þyki sá kostur skárri að beygja sig bak við luktar dyr undir erlent ofurefli en aðtaka áhættuna á almennri og algjörri uppreisn og jafnvel allsherjarbyltingu. Það er jú ekki svo auðvelt að skipta um starfsvettvang á Íslandi í dag. Margir innan stjórnsýslunnar vita það að án klíkukerfisins væru þeir ekki í þeim stöðum og á þeim launum sem þeir eru á í dag og hlýtur það að vera nokkur hvati til þess að hreyfa ekki of mikið við kerfinu og halda almenningi rólegum. Samtrygging stjórnmálamanna getur skiljanlega verið sterk þegar kemur að tilvist kerfisins sem þeir starfa í og í raun gæti það verið til of mikils mælst að ætlast til þess að stjórnvöld sjálf séu sín eigin lögregla. Það er enda ekki löng hefð fyrir stjórnsýslulögum á Íslandi, og eins og sést af því hversu afsagnir eru óalgengar þá refsa íslenskir stjórnmálamenn sér ekki oft sjálfir. Hér virðist þurfa til annað afl.

Sektarkennd íslensku þjóðarinnar

Í tilvitnun minni í Thomas Jefferson, landsföður og þriðja forseta Bandaríkjanna, segir hann að það eitt þurfi stuðning stjórnvalda sem rangt er, því að sannleikurinn getur staðið óstuddur. Að sjálfsögðu þýðir það ekki að allt sem stjórnvöld segja sé rangt heldur bendir hann á að ekki þurfi opinbera aðila eða embættismenn til að sannfæra almenning um það sem satt er og rétt. Þetta á sérstaklega við um þróuð samfélög menntaðra manna, líkt og Ísland, þar sem fólk er upp til hópa bæði læst og hugsandi. Þess vegna er það sérstaklega varhugavert þegar stjórnvöld eyða miklu púðri í að sannfæra menntaðan almenning um hluti sem virðast ganga þvert ekki bara á almenna skynsemi heldur réttlætiskennd og vilja meirihluta þjóðarinnar.

Það er gömul lögfræðitugga að sá sem vitandi græðir á glæp er sekur þó hann hafi ekki framið glæpinn -- enda er t.a.m. nær allstaðar ólöglegt að kaupa muni sem vitað er að eru stolnir þó svo að kaupandinn hafi ekki stolið þeim sjálfur. Að vissu leyti er íslenska þjóðin búin að vera að njóta góðs af þýfi útrásarvíkinganna, það græddu jú aðrir en útrásarvíkingar á því að nota ódýrt lánsfé; á kaupum og sölu á hlutabréfum; á útblásnum fasteignamarkaði o.s.frv. en munurinn er sá að nær allt venjulega fólkið vissi ekki að við vorum í brjáluðu þensluskeiði sem kynt var af illa fengnum brennivið og milljarða innherjaviðskiptum lítils hóps. En nú þegar við vitum hvernig í pottinn var búið kemur engu að síður upp sektartilfinning hjá mörgum fyrir að hafa á annað borð tekið þátt í þessu, eða ekki spurt fleiri spurninga.

En á meðan að það er skiljanlegt að fólk finni til sektarkenndar yfir Icesave, að hafa "leyft" hruninu að gerast, og finni til með erlendum innistæðueigendum, eru íslenskir skattgreiðendur engu að síður 99% saklausir af þessum hörmungum. Fagmennirnir, ráðamennirnir sem áttu að gæta efnahags landsins og nýta við það visku sérfræðinga í hagfræði, lögfræði og viðskiptum annað hvort gerðu það ekki eða skelltu við skollaeyrum. Eða þá að þeir voru of uppteknir við að troða eigin vasa afgóðærisdollurum; eða að skoða möguleika sína á því evrópskum starfsframa. Eins og stendur takmarkast aðgangur stjórnmálamanna, hagfræðinga og lögfræðinga að opinberum evrópskum atvinnumarkaði enda að miklu leyti af EFTA stofnunum og EFTA dómstólunum, sem fyrir framapoturum lítur út eins og blautur malarvöllur á meðan ESB er Wembley.

Upp úr duftinu 

Íslenska þjóðin ætti að hlusta á ónotin í maganum sem rumska í hvert skipti sem Icesave kemur upp. Við verðum að krefjast þess að málið verði gert upp af dómstólum eða þriðja aðila og öll skúmaskot hreinsuð. Það er aldrei of seint að fara með réttlætismál fyrir dómstóla. Það sæmir hvorki íslensku þjóðinni að gera upp spillingamál með leynimakki í bakherbergjum né heldur að refsa saklausri þjóð með því að þjóðnýta landið að allsherjar skuldafangelsi. Rétt skal vera rétt og allt uppi á borðum, ekki bara fyrir okkur heldur fyrir heimsbyggðinni. Sérstaklega ef koma skal fyrir stærsta sekt, og stærsta refsing, Íslands síðan 1262.

Ég mæli annars með því að byrja á því að kjósa til stjórnlagaþings hið allra fyrsta svo íslenska þjóðin geti lokins sett sér sína eigin stjórnarskrá með þeim grundvallar lýðræðisreglum sem þar þurfa að vera til þess að hægt sé að gera sér einhverja von um heiðarlega stjórnarhætti.

Góðar stundir